✍️ सञ्जिव गजुरेल
सांसद जनताबाट निर्वाचित भएर संसद्मा जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्ति हो। सांसदले संसद्मा जनताका आवाज उठाउने, कानून निर्माण गर्ने, सरकारको कामको निगरानी गर्ने तथा राष्ट्र र जनताको हितका विषयमा नीति निर्माणमा सहभागी हुने जिम्मेवारी वहन गर्छन्। लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा सांसदहरू जनताको इच्छा र अपेक्षाको प्रतिनिधि मानिन्छन्।
नेपालको सांसदीय अभ्यास जनप्रतिनिधिहरूले संसद्मार्फत कानून बनाउने, सरकार गठन गर्ने र सरकारलाई उत्तरदायी बनाउने प्रक्रियालाई जनाउँछ। यस प्रणालीमा कार्यपालिका संसद्प्रति जिम्मेवार हुन्छ र संसद्भित्र बहस, प्रश्नोत्तर, विधेयक र निर्णय प्रक्रियामार्फत शासन सञ्चालनको दिशा तय हुन्छ।
नेपालमा आधुनिक संसदीय अभ्यासको सुरुवात २००७ सालको प्रजातन्त्र स्थापनापछि भएको मानिन्छ। त्यसपछि बहुदलीय राजनीतिक व्यवस्था सुरु भयो र जनप्रतिनिधिहरूले शासन प्रणालीमा भूमिका पाउन थाले। २०१५ सालमा नेपालमा पहिलो पटक संसदीय निर्वाचन सम्पन्न भयो र जननिर्वाचित संसद् गठन भयो। तर २०१७ सालमा तत्कालीन राजाले संसद् विघटन गरी पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि संसदीय अभ्यास अवरुद्ध भयो। पछि २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित भयो र संसदीय प्रणाली फेरि सक्रिय भयो। त्यसपछि संसद्ले कानून निर्माण, सरकार गठन र सरकारको कामको निगरानी गर्ने भूमिका निभाउन थाल्यो।
२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य भयो र देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फ अघि बढ्यो। अन्ततः २०७२ सालको संविधान जारी भएपछि नेपालमा संघीय संसदीय प्रणाली स्थापित भयो, जसअनुसार संघीय संसद् दुई सदन—प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा—मा विभाजित छ।
नेपालमा संसदीय अभ्यास लामो राजनीतिक संघर्ष र परिवर्तनको परिणाम हो। यसको उद्देश्य जनताको प्रतिनिधित्व, लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षण र उत्तरदायी शासन स्थापना गर्नु हो। आजको आवश्यकता भनेको संसद्लाई अझ प्रभावकारी, पारदर्शी र जनमुखी बनाउँदै लोकतन्त्रलाई सुदृढ गर्नु हो।
नेपालको राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा युवाहरूको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। २५ वर्षकै उमेरमा संसद्सम्म पुग्ने युवाहरू देखिन थालेपछि समाजमा नयाँ आशा पनि जागेको छ। धेरैले यसलाई नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको सुरुवातका रूपमा हेरेका छन्। तर समयसँगै एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—आज युवा उमेरमा सांसद बनेका नेताहरू पाँच वर्षपछि, अर्थात् करिब ३० वर्ष पुग्दा आर्थिक, सामाजिक र नैतिक रूपमा कस्ता देखिन्छन्रु के उनीहरू पुराना नेताहरूभन्दा फरक उदाहरण प्रस्तुत गर्छन्, वा पुरानै प्रवृत्तिको निरन्तरता मात्र बन्छन्, युवा उमेर आफैंमा परिवर्तनको प्रतीक मानिन्छ। युवामा ऊर्जा, उत्साह र नयाँ सोच हुन्छ। यही कारणले समाजले उनीहरूमा आशा राख्छ कि उनीहरूले राजनीतिमा नयाँ अभ्यास ल्याउनेछन्। पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनताप्रति उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिनेछन् भन्ने अपेक्षा गरिन्छ। पुराना राजनीतिक अभ्यासबाट निराश भएका धेरै मतदाताले नयाँ पुस्तामा परिवर्तनको सम्भावना देखेका हुन्छन्। तर राजनीति केवल उमेरले मात्र बदलिँदैन। राजनीतिक संस्कार, वातावरण र व्यक्तिगत चरित्रले मानिसलाई समयसँगै बदल्न सक्छ। इतिहासले देखाएको छ—धेरै नेता सुरुवातमा आदर्श र उत्साहका साथ राजनीतिमा प्रवेश गर्छन्, तर शक्ति, पद र सुविधाको आकर्षणले उनीहरूको प्राथमिकता बदलिन सक्छ। यही कारणले कहिलेकाहीँ नयाँ अनुहार भए पनि व्यवहार पुरानै जस्तो देखिने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
युवा सांसदहरूको वास्तविक परीक्षा समयसँगै हुन्छ। पाँच वर्षको अवधिमा उनीहरूको जीवनशैली, आर्थिक अवस्था, सामाजिक व्यवहार र नैतिक मूल्यले धेरै कुरा प्रष्ट पार्छ। यदि छोटो समयमै उनीहरूको जीवनशैली अस्वाभाविक रूपमा बदलियो, जनतासँगको दूरी बढ्यो र पारदर्शिताभन्दा शक्ति र सुविधालाई प्राथमिकता दिइयो भने समाजले उनीहरूलाई पनि पुरानै राजनीतिक संस्कारको निरन्तरता मान्न सक्छ। तर यसको विपरीत, यदि युवा सांसदहरूले सादगी, इमानदारी र उत्तरदायित्वलाई आफ्नो आचरणको आधार बनाए भने उनीहरूले राजनीतिमा सकारात्मक उदाहरण स्थापित गर्न सक्छन्। उनीहरूले देखाउन सक्छन् कि राजनीति केवल पद र शक्तिको माध्यम होइन, समाजको सेवा गर्ने जिम्मेवारीपूर्ण क्षेत्र पनि हो।
यस सन्दर्भमा जनताको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। लोकतन्त्रमा नेता मात्र होइन, नागरिक पनि उत्तिकै जिम्मेवार हुन्छन्। जनताले निरन्तर प्रश्न गर्ने, कामको मूल्यांकन गर्ने र सहीलाई समर्थन तथा गलतलाई अस्वीकार गर्ने संस्कार विकास गरे भने कुनै पनि नेता सजिलै गलत बाटोमा जान सक्दैन।
अन्ततः युवा सांसदहरूको वास्तविक मूल्यांकन उनीहरूको उमेरले होइन, उनीहरूको आचरण र कामले हुन्छ। पाँच वर्षपछि उनीहरू आर्थिक रूपमा कति पारदर्शी, सामाजिक रूपमा कति जनतासँग नजिक, र नैतिक रूपमा कति मजबुत छन् भन्ने कुराले नै उनीहरूको वास्तविक पहिचान तय गर्नेछ।
त्यसैले आजको अपेक्षा स्पष्ट छ—युवा नेतृत्वले केवल नयाँ अनुहारको प्रतिनिधित्व नगरी नयाँ सोच, नयाँ आचरण र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको सुरुवात गर्न सकोस्। यदि त्यसो भयो भने युवा नेतृत्व केवल आशा मात्र होइन, देशको सकारात्मक परिवर्तनको आधार बन्न सक्छ।
युवा सांसदको पाँच वर्षपछि हुने वास्तविक परीक्षा केवल उमेरको उत्साहले होइन, कामको परिणामले तय हुन्छ। यदि उनले संसद्मा प्रभावकारी कानुनी पहल गरे, जनताले प्रत्यक्ष रूपमा सेवा–सुविधामा सुधार अनुभव गरे, र संघीयताको मर्मलाई बलियो बनाउन योगदान दिए भने त्यो नेतृत्व सफल मानिन्छ। तर यदि पाँच वर्षपछि पनि परिवर्तन केवल भाषण र आश्वासनमै सीमित रह्यो भने नयाँ अनुहारले पुरानै राजनीतिक संस्कारलाई दोहोर्याएको ठहर हुनेछ।
अन्ततः लोकतन्त्रमा इतिहासले उमेर होइन, कर्तव्यप्रति देखाएको इमानदारी र जनताप्रति दिएको परिणामलाई मात्र सम्झिन्छ। त्यसैले युवा सांसदहरूको वास्तविक पहिचान पाँच वर्षपछि उनीहरूले छोडेको काम र विश्वासको आधारमै निर्धारण हुनेछ।
